Najnowsza interwencja Uważam Rze

Tu i teraz

Max Weber (1864?1920), niemiecki ekonomista

Narodziny kapitalizmu

Jakub Wozinski

Według teorii Maxa Webera kapitalizm zrodził się w krajach protestanckich. Nic bardziej mylnego

Jeśli przyjrzeć się całej kwestii pobieżnie, można odnieść wrażenie, że Weber miał rację. Rewolucja przemysłowa dokonała się bowiem najwcześniej m.in. w takich krajach jak Anglia, Szkocja czy też Holandia, gdzie przez wiele wieków dominował protestantyzm. Z kolei narody południa Europy, takie jak Włosi, Hiszpanie czy Portugalczycy, mają opinię niezbyt pracowitych, choć od wieków pozostają niezmiennie katolickie. Stereotypowi temu nie pomaga również obecna sytuacja fiskalna w krajach członkowskich Unii Europejskiej. Kraje określane mianem PIIGS, z wyjątkiem Grecji, są zdominowane przez katolików, te zaś, które w obecnej sytuacji radzą sobie nieco lepiej, są na ogół krajami tradycyjnie protestanckimi.

Protestanckie państwo opiekuńcze

W rzeczywistości jednak rewolucja przemysłowa dokonywała się na całym kontynencie, także w Belgii, Francji, katolickiej części Niemiec czy też w północnych Włoszech. Nie ma więc powodu, by ograniczać ją jedynie do krajów dotkniętych kościelną reformą. Natomiast przedstawianie obecnego kryzysu jako wyłącznie dotyczącego krajów katolickiego Południa nie uwzględnia zupełnie innych katolickich krajów Europy, które w czasach kryzysu radzą sobie nie gorzej niż inne – wystarczy wspomnieć o Austrii czy Polsce.

Podstawowy błąd Webera polegał na tym, że znacznie zawężał rozumienie kapitalizmu i ograniczył go przede wszystkim do rewolucji przemysłowej. Tymczasem elementy systemu społecznego, w którym wiodącą rolę odgrywał kapitał pieniężny lokowany w najbardziej rentowne i innowacyjne przedsięwzięcia, był obecny w Europie już znacznie wcześniej, nim jeszcze Marcin Luter wystąpił ze swoim programem religijnym. Jak wskazywali niektórzy ekonomiści, m.in. Murray Rothbard oraz Joseph Schumpeter, kapitalizm pojawił się już wcześniej we włoskich miastach-republikach późnego średniowiecza. W Mediolanie, Florencji, Genui czy też Wenecji kwitły handel, rzemiosło oraz prężny rynek pieniężny, który czynił z północnych Włoch najbogatszą część kontynentu.

Marcin Luter i inni reformatorzy byli zwolennikami silnej władzy państwa, dlatego nalegali, aby władcy pozbawili Kościół wielu instrumentów społecznego oddziaływania. Państwa, które za oficjalną religię uznawały protestantyzm, likwidowały więc zakony, a Kościołowi odbierano mienie. Od wieków klasztory pełniły rolę przytułków dla ubogich i chorych, lecz nagle w krajach protestanckich przestano się nimi opiekować. Dlatego zarządzono, że odtąd pobierany będzie podatek na rzecz ubogich (tzw. poor law), przekazywany następnie zborom, których obowiązkiem od tej pory miała być opieka nad potrzebującymi. Kraje protestanckie wprowadziły więc jako pierwsze instytucję państwa opiekuńczego i rozwijały z każdym kolejnym rokiem zakres państwowych świadczeń. Pierwsze przymusowe ubezpieczenia społeczne narzucił w latach 80. XIX wieku protestancki kanclerz Prus Otto von Bismarck. Jeżeli więc Europa upada dziś pod ciężarem wielkich długów zaciągniętych dla utrzymywania państwa opiekuńczego, winić za to należy przede wszystkim protestantyzm.

Max Weber przekonywał także, że kluczowa dla narodzenia się kapitalizmu była teoria ekonomiczna autorstwa Adama Smitha oraz Davida Ricardo, również protestantów. Także i dziś studentów ekonomii przekonuje się na ogół, że liberalna teoria ekonomiczna wyłoniła się w dobie oświecenia w krajach protestanckich niczym Wenus z morskiej piany. To wielkie przekłamanie – wolnorynkowa ekonomia narodziła się znacznie wcześniej. W XVI w. w Salamance działała prężna szkoła ekonomiczna, której przedstawicielami byli przede wszystkim katoliccy duchowni. W późniejszych wiekach wolnorynkowa ekonomia kwitła przede wszystkim także w krajach katolickich, o czym świadczy chociażby francuski fizjokratyzm. Historycy myśli ekonomicznej rzadko wspominają dziś też o takich postaciach jak choćby Richard Cantillon czy Jean-Baptiste Say, których gospodarczy leseferyzm nie znajdował odpowiedników w świecie protestanckim. Jakby tego było mało, najbardziej wolnorynkowa szkoła ekonomii pojawiła się w katolickiej Austrii, stąd – pomimo innych korzeni jej autorów – nazywana jest austriacką.

Poprzednia
1 2 3

Wstępniak

Materiał Partnera

Jak wdrożyć SAP S/4HANA?

Nowoczesne systemy informatyczne to podstawa dobrze działającego i innowacyjnego przedsiębiorstwa. Dla wielu firm wyzwaniem nie jest wybór systemu ERP, ale jego wdrożenie. Dlaczego? Musi być...

ZAMÓW UWAŻAM RZE

Aktualne wydania Uważam Rze dostępne na www.ekiosk.pl

Komentarz rysunkowy