Najnowsza interwencja Uważam Rze

Tu i teraz

Pomnik Aleksandra Fredry we Wroclawiu fot. fotorzepa/Grzegorz Hawalej

Przeszłość trzeciej władzy

Andrzej Kuna

Ostry spór, który ostatnio rozgorzał między szefami prokuratury powszechnej  i wojskowej, dotknął samej istoty problemu sądownictwa wojskowego. Warto przypomnieć, jak kształtowało się w naszych dziejach do czasów PRL

Odrębny i niezależny wymiar sprawiedliwości w wojsku polskim tworzył się w przeciągu kilku wieków, ale ostatecznie wykształcił się wraz z pojawieniem wojska stałego.

W XV w. utworzono urząd hetmana, który w latach 30. XVI w. ukonstytuował ostatecznie odrębne prawo i sądownictwo w wojsku polskim. Hetman wyposażony został we władzę administracyjną (dziś powiedzielibyśmy ministra obrony), ustawodawczą w zakresie wojskowego prawodawstwa nie tylko karnego (tzw. artykuły hetmańskie), naczelne dowództwo, a nawet współtworzył politykę zagraniczną Rzeczypospolitej wobec południowo-wschodnich państw sąsiednich. Utrzymywał bowiem rezydentów w Turcji, Chanacie Krymskim oraz księstwach Mołdawii i Wołoszczyzny.

Właśnie artykuły hetmańskie, regulując w wojsku prawo i zasady postępowania karnego oraz organizację sądów, stały się źródłem funkcjonowania odrębnego prawnie i instytucjonalnie wymiaru sprawiedliwości. Stan taki utrzymywał się powszechnie nie tylko w Polsce przez kilka stuleci i był niejako koniecznością. Coraz bardziej mobilna armia nie mogła wlec za sobą ogona procesów sądowych. W przypadku popełnienia przestępstwa przez żołnierza stawał on przed jednoosobowym (rzadziej kilkuosobowym) sądem. Proces miał charakter inkwizycyjny, czyli sędzia pełnił rolę śledczego, oskarżyciela, obrońcy i oczywiście organu wyrokującego. Sędziami byli zazwyczaj dowódcy wojskowi, pełniący pozaetatowo tę funkcję, zaś ich władza sądownicza wypływała z przeniesionych na nich uprawnień hetmańskich. Ta ogromna władza hetmana wygasała z chwilą  przybycia króla do obozu. Niemniej w I Rzeczypospolitej to hetman wysunął się na drugi po królu urząd w państwie, dystansując wyżej formalnie umocowanych w systemie ustrojowym prymasa, kanclerza czy marszałka.

Aktualne wydanie Uważam Rze dostępne na www.ekiosk.pl.

Wstępniak

Materiał Partnera

Jak wdrożyć SAP S/4HANA?

Nowoczesne systemy informatyczne to podstawa dobrze działającego i innowacyjnego przedsiębiorstwa. Dla wielu firm wyzwaniem nie jest wybór systemu ERP, ale jego wdrożenie. Dlaczego? Musi być...

ZAMÓW UWAŻAM RZE

Aktualne wydania Uważam Rze dostępne na www.ekiosk.pl

Komentarz rysunkowy